Zie ginds komt de stoomboot uit Nederland weer aan

Hoe de oer-Hollandse Sinterklaastraditie overleeft in het buitenland
Vertrek NL, 2e jaargang nr.8, 2012 

De stoombootBijna is het zover. Dan arriveert de goedheiligman weer met zijn stoomboot vol Zwarte Pieten, snoepgoed en cadeaus. Het oer-Hollandse Sinterklaasfeest doet echter niet alleen hier de harten sneller kloppen. Ook in bijvoorbeeld Canada, Mexico, Hongkong en Australië vieren zowel kinderen als ouderen met Nederlandse ‘roots’ het feest van Sinterklaas. Zo goed en zo kwaad als dat gaat. Want Zwarte Pieten zijn niet overal welkom, pepernoten niet overal verkrijgbaar en er ligt een grote concurrent op de loer.

Als je aan Isabelle (9) en Pieter (11) uit het Canadese West Vancouver vraagt of ze liever Sinterklaas vieren of Santa Claus, wint Sinterklaas met vlag en wimpel. Vol verwachting klopt hun hart als de goedheiligman in december weer cadeautjes brengt. “In mijn jeugd was Sinterklaas het grootste cadeau van het jaar, nog groter dan mijn verjaardag. Dat gevoel wilde ik mijn kinderen ook meegeven”, aldus vader Kees van den Doel, die Nederland verliet (1981) en nu als Research Associate werkt bij de University of British Colombia.

Anno 2012 rijdt Sinterklaas nog steeds niet stilletjes Van den Doel´s huisje voorbij. Het feest begint eind november. Met Engelse liedjes (Isabelle en Pieter spreken slechts een paar woorden Nederlands), een beker melk en een wortel voor het paard zetten ze dan hun schoen. De goedheiligman brengt cadeautjes mee en een speculaaspop, die hij weet te bemachtigen bij de Nederlandse buurtwinkel. Op pakjesavond zet het gezin traditiegetrouw de stoelen in een kring bij de haard. Wat Pieter vorig jaar van de Sint onder zijn stoel had gekregen, is hij even vergeten. Wel weet hij dat hij later met zijn kinderen ook Sinterklaas wil vieren. Isabelle vertelt dat haar klasgenoten soms jaloers zijn, omdat Sint wel langskomt bij haar maar niet bij hen. “Dat komt omdat ik een Nederlandse vader heb en zij niet”, verklaart ze.

Zwarte Pieten-probleem in Canadese New Westminster

Vorig jaar ging de intocht van Sinterklaas in het nabij gelegen New Westminster niet door, omdat er bezwaren waren vanuit de Afrikaanse gemeenschap tegen de verschijning van Zwarte Piet. Het zou discriminerend zijn en niet meer van deze tijd. De optocht werd afgelast. Paarse Pieten zouden een oplossing kunnen bieden, volgens Van den Doel. Hij begrijpt dat sommigen Zwarte Piet als discriminerend beschouwen. Maar in andere culturen bestaan er soortgelijken, weet hij. Hij is getrouwd met een Iraanse en Nieuwjaar (Norooz) vieren Iraniërs traditiegetrouw met baba Norooz, een donker getinte man in een soort zwartepietenpak die snoep rondstrooit en cadeautjes uitdeelt.

Ook de van oorsprong Nederlandse Marita Maas uit Burburry, een dorp op zo’n tien minuten afstand van New Westminster, begrijpt dat er weerstand is tegen Zwarte Piet. “Alleen kennen ze hier de achtergrond van het feest niet”, zegt ze. Samen met haar zonen Alexander (8), William (6), Henry (3) en Daniel (1) verwelkomen ze de Sint jaarlijks in New Westminster. Tot afgelopen jaar toen de intocht werd afgeblazen. “Misschien moeten we het feest in besloten kring vieren, zodat we anderen niet zichtbaar voor het hoofd stoten.” Maas zou het heel spijtig vinden als ze de intocht voorgoed zouden afblazen. “Het is al lastig genoeg om hier een Nederlandse traditie in stand te houden”, verklaart ze. Moeder Maas doet daarom aardig haar best om het Sinterklaasfeest zo traditioneel mogelijk thuis te vieren. “Ik vind het belangrijk om Hollandse tradities mee te geven aan mijn kinderen. Misschien gaan ze ooit studeren in Nederland. Ik wil dat ze trots zijn op hun achtergrond.”

Decemberfeesten
Maas was zelf vijf jaar toen ze met haar ouders, broer en zus vanuit Nederland naar Canada verhuisde. Nu 33 jaar later, viert ze met haar man van Joodse afkomst en haar vier zonen Sinterklaas, evenals het Joodse lichtfeest Chanouka en het Christelijke Kerstfeest. Met de lichtjes in de donkere dagen, het lekkere eten en de vele cadeaus lijken de feesten enigszins op elkaar. Toch is er gevoelsmatig een duidelijk verschil, vindt Maas. “Sinterklaas is verreweg het spannendst vanwege de aanloop ernaar toe met de schoen zetten, liedjes zingen en het Sinterklaasjournaal kijken.” Pakjesavond vieren ze met Nederlandse vrienden. Zij brengen zelfgemaakte soep mee en Maas trakteert op Hollandse poffertjes of kroketten. ‘Zie ginds komt de stoomboot’ en ‘hoor wie klopt daar kinderen’ zingen ze uit volle borst, totdat de overburen (die oorspronkelijk uit India komen en tot voor kort geen idee hadden wie Sinterklaas was, maar met liefde deelnemen aan het plot) stiekem aanbellen en cadeaus bij de voordeur zetten.

In Mexico
Hoe verloopt het Sinterklaasfeest in Mexico? Ondervinden Mexicanen, die in het verleden geleden hebben onder de Spaanse heerschappij, geen problemen met de blanke man uit Spanje en zijn zwarte knechten? Volgens Eric van Nuland, die reeds 16 jaar in Mexico woont, begrijpen veel Mexicanen dat het gaat om een Nederlandse traditie en zien ze het fenomeen Zwarte Piet niet als een vorm van discriminatie. Volgens Van Nuland relateren Mexicanen de goedheiligman met zijn lange tabberd aan en hoge mijter op, aan het katholieke geloof. “Ze vieren hier Driekoningen. Eén van de koningen die geschenken meebrengt, heeft ook een getinte huidskleur. Dat is in hun ogen een vergelijkbaar iets.”

Zonnig middagje
Eric van Nuland pakte zijn koffers (1996) om een baan te zoeken in het land van de tequila’s en tortilla’s. Hij belandde in Mexico-City, waar hij tot op de dag van vandaag hologrammen ontwerpt voor onder meer bankpassen. Met zijn Mexicaanse vrouw en dochter Zury (6) viert hij jaarlijks Sinterklaas thuis. Naast het familiefeest organiseert Van Nuland ook ieder jaar de bijeenkomst bij de Nederlandse Vereniging in Mexico. Het heerlijke avondje heeft plaatsgemaakt voor een zonovergoten middag, waarbij de temperatuur soms oploopt tot zo’n 30 graden. De pepernoten smaken er echter niet minder om. “De kinderen zijn bloednerveus”, vertelt Van Nuland. “Afgelopen jaar plasten sommigen op weg hiernaartoe al in hun broek.” Van Nuland begrijpt die hectiek wel. Toen hij laatst door zijn fotoboek van vroeger bladerde, viel hem op dat hij er ook wat pips uitzag bij de goedheiligman op schoot.

Met taart, koffie, drank, ijs, koekjes, liedjes, tekeningen, verhaaltjes, gedichten en niet te vergeten de cadeaus vieren jaarlijks ongeveer 150 volwassenen en kinderen Sinterklaas bij de Nederlandse Vereniging in Mexico-City. Zelf bereidt Van Nuland meestal een koude schotel, bestaande uit huzarensalade zoals ze die vroeger thuis aten in Brabant. Het feest is niet compleet zonder snoepgoed. “Elk jaar vinden we iemand zo gek om zo’n 25 kilo chocoladeletters en vele zakken pepernoten in te vliegen. Dat is een heel gesleep”, zegt Van Nuland. Hij hoopt dat de Nederlandse ambassade hen deze keer helpt met de import van het snoepgoed.

Werelderfgoed
Sinterklaas, zo vindt Van Nuland, is een oer-Hollandse traditie. Op een handjevol Duitsers en Belgen na, zijn Nederlanders het enige volk die dit feest vieren. St. Nicolaas is volgens hem de voorloper van de persoon die Coca-Cola jaren later benoemde tot Santa Claus. Volgens Van Nuland maakt de Kerstman echter minder los bij de Mexicanen dan Sinterklaas bij de Nederlanders. “Het is gewoon een uniek feest”, vindt Van Nuland. “Wat mij betreft mogen we Sinterklaas tot werelderfgoed dopen.”

Gouke van Voorst uit Hongkong deelt die mening. Het Nederlandse Sinterklaasfeest vindt ze een speciaal familiefeest. Van Voorst mist dan ook haar familie, evenals de sfeer rond Sinterklaas. “Hier zijn de winkels in die tijd druk met de kerstvoorbereidingen”, vertelt ze. Haar kinderen Morris (8) en Nina (6) hebben dan ook meer affiniteit met Santa Claus dan met Sinterklaas. “Dat komt ook omdat ze naar Engelstalige scholen gaan en veel Engelse vriendjes hebben”, verklaart ze. Of haar kinderen daadwerkelijk in Sinterklaas geloven, weet ze niet, noch of ze in Santa geloven. Ze vraagt hen er ook niet naar.

Aankomst Sint per speedboot in Hongkong
Bootcamptrainer Van Voorst vergezelde haar echtgenoot toen hij naar Hongkong vertrok (2007) vanwege zijn baan bij Robeco. Ieder jaar organiseert ze voor de Nederlandse Vereniging de intocht van Sinterklaas in Hongkong. Samen met zijn Pieten meert hij jaarlijks aan in één van ’s werelds grootste havensteden. De speedboot zet hem af op de pier. Eenmaal aangekomen leest de oude man voor uit zijn boek. Kinderen zingen liedjes en ook de erwtensoep, bitterballen en poffertjes ontbreken niet voor de ruim 400 aanwezigen. Een Nederlands restaurant regelt toastjes met filet americain en haring. Net als in Mexico laat de Nederlandse Vereniging snoepgoed invliegen, ditmaal echter gesponsord door Martinair.

Ooit schminkte Van Voorst haar kinderen als Zwarte Piet. Een Chinese taxichauffeur moest heel hard lachen om die twee Pietjes, zo geestig vond hij het. Blijkbaar zien sommige Chinezen Zwarte Piet eerder als een komisch dan als een problematisch verschijnsel.

Trouw aan traditie in Australië
Net als migranten Maas, Van den Doel en Van Nuland vindt ook expatvrouw Van Voorst het belangrijk dat de Sinterklaastraditie in ere wordt gehouden: “In het begin verwaarloosde ik het Sinterklaasgebeuren, omdat mijn kinderen nog jong waren en ze het verschil tussen Sint en Santa niet goed begrepen. Maar nu ze ouder zijn, vieren we elk jaar Sinterklaas. Waarschijnlijk keren we ooit weer terug naar Nederland. Daarom is het belangrijk dat we deze Nederlandse traditie in stand houden.”

Daar zijn Ann van Dam en Christine Janssen uit Australië het roerend mee eens, ook al keren zij voorlopig niet terug naar Nederland. “Het is van fundamenteel belang om Nederlandse tradities in stand te houden, anders blijft er niets van onze cultuur over”, zegt Van Dam die al 32 jaar in Australië woont. Ze werkt als unit manager bij verzorgingstehuis Avondrust, een dependance van Dutchcare in Carrum Downs, gelegen vlakbij Melbourne. Janssen, die lifestyle coördinator is bij Avondrust en jaarlijks de sinterklaasviering mee organiseert, vertrok 42 jaar geleden uit Nederland. Wat een lange vakantie zou moeten worden, werd een permanent verblijf in het land ‘down under’.

Feest in Avondrust
Met liederen, taaitaai, speculaas, banket, chocoladeletters en kleine geschenken vieren ze het Sinterklaasfeest. Dit doen ze samen met de 72 bewoners van Avondrust, die voornamelijk bestaan uit Nederlandse migranten. Zij verlieten na de Tweede Wereldoorlog de lage landen om hun geluk te beproeven in het verre Australië. Eén van de oud-migranten speelt Sinterklaas ´s middags op 5 december. De Pieten delen dan pakjes uit. De Sint roept enkele personeelsleden bij zich en bekijkt of ze wel braaf zijn geweest dit jaar. Zwarte Pieten worden gespeeld door Nederlandse stagiairs, omdat Australiërs zich minder goed kunnen inleven in die rol, volgens Janssen en Van Dam. Op pakjesmiddag strooien ze met pepernoten en delen ze kusjes uit, om zo andermans wangen met rode en zwarte schmink te besmetten.
Vragen over Zwarte Piet

Sommige niet-Nederlandse personeelsleden hadden in het verleden echter wat moeite met Zwarte Piet. Buitenlandse werknemers afkomstig uit bijvoorbeeld India vroegen zich af waarom deze knechten zwart geschminkt waren. Zoiets is toch niet meer van deze tijd? Als reactie daarop verspreidde Janssen een Engelstalige tekst over de geschiedenis van Sinterklaas die ze tegenkwam op het internet. “Nu begrijpen ze hier beter wat het Sinterklaasfeest inhoudt”, verklaart Janssen. Sindsdien zijn er geen vragen meer gesteld over Zwarte Piet.

Dat Zwarte Piet nogal wat uitleg nodig heeft, signaleerde ook Johan de Rooy, die 58 jaar geleden het emigratieavontuur tegemoet ging met zijn vrouw en negen maanden oude baby. Nu woont hij in Campbelltown, een voorstadje van Adelaide in het zuiden van Australië. Door de jaren heen zag hij het Sinterklaasfeest er evolueren. In de jaren ´50 en ´60, toen grote groepen Hollanders er hun heil kwamen zoeken, was Sinterklaas het enige feest dat de talrijke Nederlandse (klaverjas-, toneel-, biljart- en carnaval)clubs gezamenlijk vierden. Van begin af aan moest de Sint vechten voor zijn bestaan: “Father Christmas vormde een grote bedreiging. Veel emigranten gooiden Sinterklaas om die reden overboord”, vertelt De Rooy. Momenteel viert alleen de Dutch Social and Welfare Club nog Sinterklaas in Adelaide, met een St. Nicholaas Ball voor ouderen op 24 november en een Kinderfeest (pakjesmiddag) voor kinderen op 2 december.

Feest voor jong en oud
Als Sint per helikopter, paard of oldtimer aankomt in Adelaide, vinden de pepernoten en chocoladeletters gretig aftrek bij de aanwezigen. Wel valt het Van Rooy op dat het name de ouders zijn die luidkeels meezingen met de Sinterklaasliederen.

Ook in Avondrust viert Sinterklaas hoogtij bij volwassenen, in dit geval de eerste generatie emigranten. “Als je in het buitenland woont, dan vier je dit feest juist met ouderen, omdat het hen herinnert aan de tijd in Nederland”, vertelt Van Dam. Het is een stukje nostalgie dat zo in stand wordt gehouden. Gelukkig zijn kinderen en kleinkinderen ook welkom bij de 5 decemberviering in Avondrust. Het lot van de Sint ligt immers in handen van de jonge generatie. Zij beslissen of de oer-Hollandse Sint, hetzij met of zonder Zwarte Pieten, zal voortbestaan. Ook buiten de grenzen van Nederland. Ook als de kerstbellen weer gaan rinkelen.